Ik krijg ze niet goed uit mijn hoofd: mensen die slechts gewapend met een telefoon met camera en een fluitje de straat op gingen om geweldloos weerstand te bieden aan de tot geheime politie omgevormde immigratiedienst in Minneapolis eerder dit jaar. Gewone mensen die hun woede uitten en overgingen tot geweldloos verzet. Moedige mensen, die wisten dat ze gearresteerd konden worden, of erger: We kennen de namen van Renée Good en Alex Pretti. Zoals altijd begon het protest klein, met iemand die op het idee kwam om op een fluitje te gaan blazen om buurtgenoten te waarschuwen voor de komst van de gemaskerde mannen. Het werd een groep, mensen gingen zich organiseren, de burgermeester van Minneapolis en de gouverneur van de staat Minnesota spraken zich fel uit, en uiteindelijk trokken de gemaskerde mannen zich grotendeels terug: het protest had resultaat gehad.
Recent las ik A Persistant Peace, de autobiografie van John Dear, een Amerikaans priester die zich al vanaf zijn vormingsjaren bij de Jezuïeten en tot op de dag van vandaag voor vrede inzet en in de loop van de jaren meer dan tachtig keer gearresteerd werd bij acties van burgerlijke ongehoorzaamheid en geweldloos verzet. Hij werkte in een vluchtelingenkamp in El Salvador tijdens de burgeroorlog in de jaren ’80 waarbij onder meer Oscar Romero en later zes Jezuïeten vermoord werden. Dear was actief in de Amerikaanse vredesbeweging, leidde protestacties tegen de oorlogen in Irak en Afghanistan, en werd door aartsbisschop Desmond Tutu voorgedragen voor de nobelprijs voor de vrede. Zijn autobiografie is een indrukwekkend verslag van een leven van onvermoeibare inzet voor de vrede, een leven dat hem vaak op plekken van oorlog en geweld bracht en, zoals het vaak gebeurt met mensen die geweldloos verzet plegen, zelf nogal wat geweld deed ondergaan. Gelukkig was er dan vaak de humor. Nadat hij met drie anderen veroordeeld was voor het beschadigen van een F-15 op een militaire basis, bracht hij meer dan een half jaar door in de gevangenis, om daarna te horen dat de rest van zijn straf was omgezet in negen maanden huisarrest. Zijn reactie was dat hij negen maanden huisarrest in een communiteit van Jezuïeten een ongebruikelijk wrede straf vond. Dear is nog altijd actief, schrijft en presenteert “The nonviolent Jesus podcast.”
Met deze verhalen in mijn hoofd lees ik deze Goede Week het passieverhaal, en blijf steken bij de scène van de arrestatie van Jezus in de tuin van Getsemane. Hoe langer ik naar dat verhaal kijk, hoe meer sympathie ik krijg voor die ene leerling (de evangelist Johannes vertelt dat het Petrus is, in de andere evangelies blijft hij naamloos) die het zwaard trekt om Jezus te verdedigen. Als er nu één moment in de wereldgeschiedenis is waarop geweld te verdedigen is, zou dat dan niet het moment zijn waarop een gewapende bende de geweldloze Zoon van God komt grijpen om hem mee te slepen naar gevangenschap en uiteindelijke executie? Toch is uitgerekend dat het moment waarop Jezus zegt: “Steek het zwaard terug op zijn plaats, want wie het zwaard opneemt, zal door het zwaard omkomen.” Als het op dat moment niet geoorloofd is om het zwaard op te nemen, wanneer dan nog wel? Ik schrijf dit niet als een advies aan christenen die onder voortdurend geweld moeten leven: ik ken hun situaties niet en het zou aanmatigend zijn om te denken dat ik hen vanuit mijn veilige huis suggesties zou kunnen doen. Voor mezelf zie ik echter minder en minder legitimatie voor het gebruik van welk geweld dan ook. Het minste wat we te doen hebben als we Jezus willen volgen, is tot het uiterste te gaan om geweldloze alternatieven in te zetten.
Het waren de eerste woorden van paus Leo, op het balkon van de St. Pieter: “La pace sia con tutti voi”, “de vrede zij met jullie allen”. Daarmee gaf hij een eerste hint van wat hij centraal wil stellen in zijn pontificaat. Sindsdien heeft hij die eerste groet verder uitgewerkt, en dat wat hem voor ogen staat verwoord als het werken voor “een ontwapende en ontwapenende vrede.” Het is een formulering die zo mooi klinkt dat je bijna over het hoofd ziet hoe radicaal ze is: ontwapend, dat is, ongewapend, met niet eens je vuisten als wapen. Ontwapend is niet hetzelfde als passief: Jezus spreekt zich in de tuin van Getsemane uit tegen de bende, en er is een indrukwekkende traditie en praktijk van gelovig gemotiveerd geweldloos verzet, van Gandhi tot en met John Dear en anderen die dat vandaag praktiseren, ook in ons land. Juist nu oorlog en geweld ook steeds dichter bij ons lijken te komen, is het tijd om bij hen in de leer te gaan.
Stefan Mangnus, o.p.